CONCERTRECENSIE. Flat Earth Society, Paradox Tilburg, 12 december 2014
beeld: Gemma van der Heyden
door: Rinus van der Heijden

In jazz en improvisatiemuziek wordt nogal eens de aanduiding 'lijkt op' gehanteerd: de muziek van Huppelepup lijkt sprekend op die van Bill Evans bijvoorbeeld. Maar wat als de eerder genoemde term uitbreidt tot 'lijkt niet op'? Dan kom je uit bij Flat Earth Society.

  
Flat Earth Society met onder meer trompettist Jon Birdsong (l) op de planken van Paradox. 

Het veertienkoppig Belgisch orkest gaf daar deze avond in Paradox een fenomenaal staaltje van. Daarbij bleek dat FES en zijn muziek niet lijken op een traditionele bigband, niet op een listig groepje beroepsmusici, niet op vooraf bedachte trucjes, niet op een vastomlijnd programma, niet op geconditioneerde musici, niet op voorspelbaarheid, niet op... tja, ga zo maar door.

Doorbuigen
Flat Earth Society is gewoon ongrijpbaar. Het orkest buigt zowat door onder het instrumentarium, waarvan de kern wordt gevormd door vijf koper- en vijf rietblazers, van wie een aantal met meerdere instrumenten. Die worden bijgestaan door de ritmesectie, een gitarist en een vibrafonist. Ze vormen een ongebruikelijke  opstelling: piano, contrabas en slagwerk staan vóór op het podium, de anderen erachter en ernaast. En daarmee gaan ze gangbare gebruiken in de muziek te lijf en voegen er nieuwe aan toe. En hoe!

De aanpak van Flat Earth Society bevindt zich in een shaker die voortdurend heftig door elkaar wordt geschud. Er tuimelt dan van alles dooreen. Gecomponeerde passages botsen zomaar tegen vrije improvisaties. Het orkest beheerst de elementen melodie en harmonie als geen ander, ranselt maatsoorten aan elkaar alsof het kralen aan een ketting zijn, goochelt met tempi, die zomaar in een op den duur ongemakkelijk aandoende rust vervallen, om dan via een klap op het slagwerk als een raket weer op volle snelheid te komen. 

  
Contrabassist Laurens Smet, vibrafonist (en klarinettist) Tom Wouters en de blazers Bruno Vansina, Benjamin Boutreur, Michel Mast.

Dit alles in een volstrekt onbekommerde sfeer, met humor in woord en muziek. Arabische haremklanken, fragmenten uit de beste traditie van Oosteuropese brassbands, Duke Ellington, Edgar Varèse en Frank Zappa zijn enkele van de tussenstations die worden aangedaan. Van Zappa klonken in de eerste set spatzuivere citaten, maar ze waren heel inventief ingebed in de typische orkestklank van FES. In een stuk dat 'Rich Man's Blues' heette, vroeg je je af hoeveel variaties op de blues hier wel niet voorbij kwamen. En wat te denken van een helse, alles verterende atonale solo op gitaar, die plotsklaps stilviel om het orkest exact op de tel de draad te laten oppakken, akelig precies. 

Weihnachts-Oratorium
De ochtend na het concert van FES was de schrijver van dit artikel aanwezig bij de presentatie van het boek 'Het Weihnachts-Oratorium van Johann Sebastian Bach, een oorspronkelijk werk'. De auteur ervan, de befaamde Bachkenner Kees van Houten verzorgde een inleiding bij het boek, waarbij hij duidelijk maakte dat achter elke noot van de muziek en achter elke letter van de tekst, Bach een bedoeling heeft gestopt. De gedachten gingen onwillekeurig terug naar de avond ervoor. Terdege beseffend dat de muziek van Flat Earth Society en Johann Sebastian Bach twee volstrekt verschillende grootheden zijn, drongen zich toch vergelijkingen op.

Hoewel deze zo verschillende muziekstijlen niet één op één op elkaar zijn te leggen, liggen ze wel degelijk in elkaars verlengde. Bach hield bij het componeren van zijn muziek de wetten van de retorica en in zijn tijd zo levende getalsymboliek voortdurend voor ogen. FES doet dat niet. Toch zorgen zowel Bach als FES voor de geest binnen dringende klanken, die zich daar vastzetten en je bewust maken van je mens-zijn. 

Weergave
Bij Bach heb je - om daar terdege bewust van te raken - uitleg en ontleding nodig. Bij Flat Earth Society geldt het tegenovergestelde. De muziek van de Belgen is een weergave van het leven, dat in deze moderne maatschappij zich als flitsen in de tijd bij je aandient. FES maakt muziek voor dít moment. Nú klinkt er een noot, klinken er vele noten, klinkt er een bombardement aan noten. Maar alleen nú. Door de onbekommerdheid van de FES-klanken wordt je gemoed heel wat lichter dan de welhaast ondraaglijke zwaarte die Bach er achterlaat. Maar je beleeft er hetzelfde genoegen aan. Wie doet dat Flat Earth Society na?  

• www.fes.be